Johan van den Brink en De Aker

Op 21 oktober 2014 was het veertig jaar geleden dat De Aker geopend werd. Het jubileum, dat op 22 november gevierd werd, kreeg de nodige aandacht. Eén zin in de verslagen viel op: ,,De eigenaar van de Puttense knopenfabriek was de initiatiefnemer." Wie was die initiatiefnemer? Johan van den Brink. Op 31 mei is het veertig jaar geleden dat hij op vakantie in Zwitserland onverwacht overleed. Hij werd 59 jaar. Een verhaal over de grondlegger van De Aker.

door Tijs van den Brink

Johan van den Brink werd op 13 november 1915 in Amersfoort geboren. Zijn vader had een kruidenierszaak, van huis uit wist hij van aanpakken. Johan kreeg gelegenheid om te studeren, hij deed de ULO met Latijn daarbij. Daarna werkte hij zich geleidelijk aan verder op. Hij trouwde met Sientje Kraaikamp (1918) uit Hoevelaken. Na hun huwelijk bleven ze aanvankelijk in Amersfoort wonen. Uit hun huwelijk werden drie kinderen geboren: twee dochters en een zoon. Beide dochters, Annelies de Bruijn (1948) en Marijke Kaasschieter (1952) wonen nog in Putten. Zoon Johan (1950) overleed in 2007.

In 1967 verhuisde de familie Van den Brink naar Putten, waar hij directeur/eigenaar werd van de knopenfabiek aan de Stationsstraat, waar nu Formido gevestigd is. In de volksmond werd hij dan ook vaak "De Knopenkoning" genoemd. Ze gingen wonen aan de Harderwijkerstraat.

Van den Brink had het in Putten uitstekend naar zijn zin. Hij woonde en werkte er met veel plezier. En kerkelijk voelde hij zich thuis bij de hervormde gemeente.

Op 5 april 1969 was de president-kerkvoogd van de hervormde gemeente, Aalt van den Berg op de leeftijd van 65 jaar overleden. In de vergadering van 27 mei 1969 kozen de notabelen Johan van den Brink als kerkvoogd. In diezelfde vergadering werd Van den Brink door de kerkvoogden met algemene stemmen gekozen als president-kerkvoogd. Per 1 juni 1969 trad hij aan.

Van den Brink was een bestuurder in hart en nieren. En in Amersfoort was hij ook kerkvoogd geweest, dus wat dat betreft had hij ervaring.

Bouw gemeentehuis en De Aker

Begin jaren zeventig van de vorige eeuw waren de plannen voor de bouw van een nieuw gemeentehuis in een vergevorderd stadium. Architect was Th. G. Verlaan. Die pleitte er voor om het plein voor het gemeentehuis af te sluiten en aan de overkant van het gemeentehuis een bouwer te zoeken voor een gebouw met enigszins dezelfde allure als het gemeentehuis.

De hervormde gemeente wilde een kerkelijk centrum bouwen in de plaats van Rehoboth aan de Postweg. Naar meerdere locaties werd gekeken. Onder leiding van Johan van den Brink koos de kerk voor de locatie waar De Aker gekomen is.

In de contacten tussen de gemeente en de kerk was het vooral Van den Brink die de kerk vertegenwoordigde. Verlaan, die ook de architect werd van De Aker, wilde als tegenhanger van het gemeentehuis, liever een nog groter gebouw dan De Aker uiteindelijk geworden is. Meerdere behoudende kerkvoogden en notabelen wilden echter liever goedkoper bouwen omdat ze vreesden dat de lasten voor de kerk te zwaar zouden worden. Bovendien waren ze bang dat, om een duur gebouw rendabel te maken, er activiteiten in zouden komen waar ze tegen waren. Uiteindelijk wist Van den Brink de meerderheid binnen de kerk mee te krijgen voor De Aker, die toen bijna 2,5 miljoen gulden kostte. Dat was voor die tijd een groot bedrag. Maar daar kwam dan ook een prachtig kerkelijk centrum voor, waar bijna heel kerkelijk Nederland jaloers op was.

Spanningen

Al tijdens de bouw van De Aker waren er spanningen binnen de kerkvoogdij. De notulen van de vergadering van de kerkvoogdij van 21 januari 1974 vermelden: "De voorzitter merkt op dat hij geen goede sfeer proeft. Desnoods moet er maar een ander dagelijks bestuur komen, ik ga zo niet door." Het was een publiek geheim dat het binnen het dagelijks bestuur niet boterde tussen Van den Brink en de secretaris J.D. den Blijker.

Op 21 oktober 1974 werd De Aker onder leiding van president-kerkvoogd Johan van den Brink feestelijk geopend. De bouw van het gemeentehuis begon in 1975 en het werd op 17 maart 1978 officieel geopend. Bij die gelegenheid zei de toenmalige Commissaris van de Koningin mr. Geertsema: "De ligging van het gemeentehuis is wel bijzonder gelukkig gekozen. Het vormt als het ware het symbool van de plaats die een gemeentehuis in de samenleving dient in te nemen: tegenover de kerk en naast De Aker, terwijl alle drie harmonisch zijn gegroepeerd rondom het hart van het dorp." Daarmee gaf hij tevens aan dat De Aker ook wel ongeveer op het mooiste punt van Putten gebouwd is.

Meteen daarna, op 29 oktober 1974 leidde Van den Brink voor het laatst de vergadering van de kerkvoogdij. 3 december daaropvolgend leidde Klaas van de Kamp de vergadering. In de notulen van die vergadering staat: "J. van den Brink heeft bedankt als kerkvoogd, waarvan ieder de reden weet." Wat de reden is wordt niet vermeld.

In de hervormde kerkbode Rondom het Woord van 7 december 1974 schreef de centrale kerkenraad onder het kopje 'Kerkvoogdij': "De heer J. van den Brink heeft gemeend als president-kerkvoogd van onze gemeente te moeten bedanken. Gezien de situatie, waarin deze beslissing genomen werd, kunnen wij volledig begrip opbrengen voor zijn besluit." Verder werd hij in hartelijke bewoordingen bedankt voor het vele wat hij gedaan had, o.a. rond de stichting van de vijfde predikantsplaats, het aankopen van een vijfde pastorie en het zeer vele werk voor de totstandkoming van De Aker.

Overlijden

In de maanden daarna liet zijn gezondheid te wensen over. Reden voor hem en zijn vrouw om, op medisch advies, in 1975 al vroeg vakantie te nemen. Op vrijdag 30 mei 1975 kreeg hij op zijn vakantieadres in Zwitserland een hartaanval. Zijn toestand was ernstig. Op zaterdag 31 mei kreeg hij opnieuw een hartaanval. Toen stierf hij op de leeftijd van 59 jaar.

Op vrijdag 6 juni werd de rouwdienst 's middags om 13.00 uur in de Oude Kerk gehouden, waarna om 14.00 uur de begrafenis plaatsvond op het Nieuwe Kerkhof aan de Engweg. En daarna was er in De Aker gelegenheid tot condoleren.

De familie formuleerde zijn heengaan in de rouwadvertentie in de kerkbode als volgt: "Van de rust in de bergen, waar hij gedurende zijn vakantie zo van genoot, nam God, jl. zaterdag tot Zich in de eeuwige rust, mijn innig geliefde man, onze lieve zorgzame pappa en opa Johan van den Brink, op de leeftijd van 59 jaar. Zijn woorden: "Christus is voor ons gestorven", zijn ons tot troost."

De kerkenraad en de kerkvoogdij plaatsten samen ook een rouwadvertentie in de kerkbode, met daarin de woorden: "Met dankbaarheid denken wij terug aan het vele, dat hij voor onze gemeente gedaan heeft."

En de wijkpredikant ds. R.E. Kuus, die de begrafenis leidde, schreef in de kerkbode een 'In memoriam.' Daarin memoreerde hij dat hij, door Gods genade, bijzonder veel voor de kerk heeft mogen verrichten. Met de toevoeging: "Dat is - zoals vaker het geval is, niet altijd onderkend."

Zijn optreden

Van den Brink stond bekend als een dynamisch figuur. En het was een man die beslissingen durfde te nemen. En als hij ergens de leiding van had, dan had hij die ook. Hij was moderner dan de meeste Puttenaren. In veel dingen was hij zijn tijd vooruit. De bouw van De Aker, van die omvang en met die kosten, vond hij voor Hervormd Putten verantwoord. Achteraf gezien heeft hij gelijk gekregen.

Meerderen die hem goed gekend hebben hadden wel waardering voor zijn optreden. Een ervan is oud-gemeentesecretaris B. van Koesveld (1923). Die zat samen met Johan van den Brink in de bouwcommissie voor het gemeentehuis en De Aker. Van Koesveld vond het in de omgang een prima kerel: "Ik heb nooit problemen met hem gehad." Hij noemt hem een man van optreden, een doorzetter. Wel een die misschien niet bij iedereen altijd even vriendelijk overkwam. Zijn kordaat optreden werd door sommigen uitgelegd als dictatoriale neigingen. Aldus Van Koesveld, die verder zei: "Als Van den Brink er niet geweest was, was De Aker op die plek en in die omvang er nooit gekomen." Wat dat laatste betreft, zegt Everhard Muis, die als notabel hem in de jaren '73/'74 nog meemaakte, hetzelfde. Hij voegt daar verder aan toe: "Hij heeft ontzettend veel voor De Aker gedaan. Het was een man met gezag. In zijn tijd hadden de andere kerkvoogden en de notabelen niet veel te zeggen. Soms deed hij wel wat uit de hoogte. Van het collecteren in de erediensten zei hij b.v. zonder opgaaf van reden: Dat doe ik niet!"

Zijn familie

In tegenstelling tot Van den Brink zelf voelde mevrouw Van den Brink zich in Putten minder thuis. Eigenlijk was ze liever in Amersfoort blijven wonen. Ook kerkelijk vond ze Hervormd Putten erg behoudend, star. Aldus haar dochters, die verder vertellen dat ze heel erg geleden heeft aan de kerkelijke problemen waarin haar man verzeild geraakt was. Zij zag de kerkelijke problemen als een van de doodsoorzaken van haar man. Ze was er door verbitterd. Aart Mosterd, voorzitter van de Algemene Kerkenraad zegt daarvan op persoonlijke titel: "Ik vraag me af of we als kerkelijke gemeente, toen mevrouw Van den Brink nog leefde, onze waardering voor wat de kerk(voogdij) onder zijn leiding tot stand gebracht heeft, richting haar niet tot uitdrukking hadden moeten brengen."

Toch bleef ze na zijn dood in Putten wonen en liet zich bewust niet uitschrijven uit Hervormd Putten. "Dat wilde ze niet om pappa." Zelf voelde ze zich meer thuis bij de Oude Kerk in Ermelo. Zij overleed in 2013 op de leeftijd van 95 jaar. Ds. P. Vroeginderweij uit Ermelo leidde haar begrafenis.

In een gesprek vertellen beide dochters over hun vader. Ze herinneren zich zijn overlijden in 1975 nog als de dag van gisteren. De twee oudsten, Annelies en Johan waren al getrouwd, Marijke nog niet, zij had verkering met Bert Kaasschieter. Marijke: "Na zijn eerste hartaanval kregen we bericht en ben ik naar Zwitserland gegaan. Toen ik daar in het ziekenhuis aankwam was hij al overleden. We waren helemaal kapot." Beide dochters bestempelen hun vader als een zeer gelovig man. Na zijn eerste hartaanval was de toestand al zeer ernstig en werd er rekening mee gehouden dat hij het niet zou overleven. Toen hem dat verteld werd zei hij: "Dan ga ik naar mijn Heiland." Annelies vertelt dat hij leefde uit zijn geloof: "Zo hoorde ik hem eens op z'n eentje op zijn kamer hardop danken voor de zegeningen in het gezin."

Marijke over de problemen: "Vader was ruimdenkend, ook voor wat betreft eventuele activiteiten in De Aker en b.v. orgelconcerten in de kerk. Van hem mochten op verzoek van de Concertcommissie Hervormd Putten, beroemde organisten een orgelconcert komen geven, ook al moest er dan misschien entree geheven worden. Met dat laatste waren de andere kerkvoogden het dan weer niet eens." Annelies: "Misschien kwam vader soms autoritair over. Verbaal was hij nu eenmaal heel sterk en liet zich niet de mond snoeren. Maar hij had in werkelijkheid ook een heel andere kant, een kwetsbare kant: mild, gunnend, sociaal."

Beide dochters vinden het triest hoe het gegaan is met vader, die zoveel voor de totstandkoming van De Aker gedaan had: "Het was gewoon zijn kindje." Maar ze hebben er begrip voor als anderen anders dachten dan hij. Waar ze geen begrip voor kunnen opbrengen is, dat vaak niet met open vizier gestreden werd. "Eind 1974 zei pappa dan zelf ook dat hij er helemaal klaar mee was."

Na veertig jaar

Vriend en vijand is het er over eens dat De Aker een prachtig gebouw is, op een unieke plaats staat en nog steeds in een grote behoefte voorziet. 7 maart jl. bestond de Concertcommissie Hervormd Putten vijftig jaar. In het jubileumboekje werd de naam van Johan van den Brink met ere genoemd: "Dankbaar is de commissie voor de ondersteuning die zij kreeg van de toenmalige president-kerkvoogd J. van den Brink ...." In een variant daarop zou gezegd kunnen worden: "Dankbaar is Putten in het algemeen en Hervormd Putten in het bijzonder dat onder leiding van de toenmalige president-kerkvoogd Johan van den Brink veertig jaar geleden De Aker tot stand gekomen is."